Europe in the news, Euroscepticism, Public opinion, the Netherlands

Burgers, nationale politiek en de politisering van de EU

Caspar van den Berg & Carola van Eijk

Gisteren debatteerde de Tweede Kamer over de meerjarenbegroting van de Europese Unie, het Meerjarig Financieel Kader. Misschien nog wel opvallender dan wat in het debat zelf naar voren kwam, was dat het debat niet alleen via live-stream te volgen was, maar ook dat er veel over getwitterd werd (o.a. met #MFK en #eurotop) en dat de Volkskrant op de eigen website vrijwel van minuut tot minuut volgde wat aan de orde kwam. De geïnteresseerde burger kon eenvoudig de grote lijnen en belangrijkste onderwerpen van het debat tot zich nemen vanuit de luie stoel thuis of onderweg. In tegenstelling tot de vroege jaren 2000 kan er de afgelopen periode niet geklaagd worden over de aandacht voor Europa in de media, het parlement en het publieke debat.

Deze verandering hebben wij centraal gesteld toen we gevraagd werden mee te werken aan de bundel van de Raad voor het Openbaar Bestuur (Rob) over de relatie tussen Europa en haar burgers, getiteld Europa, burgerschap en democratie. Over de gespannen relatie tussen burgers en Europa en mogelijkheden om die te ontspannen. Naast onze bijdrage bogen tien andere wetenschappers zich over de vraag hoe erg het gesteld is met de relatie tussen Europa en burgers, en hoe die te verbeteren zou zijn.

In onze bijdrage, getiteld “Van permissive consensus tot political by-pass” zijn wij ingegaan op de politisering van de EU in Nederland. Tot aan de campagne over het referendum over het Grondwettelijk Verdrag begin 2005 was het adagium bij veel politici en de mainstream media over Europa nog “Het lééft niet, en het scóórt niet”. We typeren de pre-2005 periode van relatieve desinteresse in Europa bij burgers, media en parlement dan ook als een tijdperk van permissive consensus: politici en ambtenaren konden praktisch ongestoord hun gang gaan waar het Europa betrof.

Van die permissive consensus is anno 2012 weinig meer over. De permissiveness is gedaald, wat blijkt uit het feit dat méér kiezers hun stem bij nationale verkiezingen laten bepalen door EU-thema’s (van 1 % in 2004 tot 10 % in 2012), en de consensus is gedaald, wat blijkt uit het gedaalde percentage Nederlanders dat voorstander is van Nederland’s EU-lidmaatschap (van 69 % in 2005 tot 58 % in 2012). De politisering van de EU in Nederland is een feit.

Het Nederlandse “nee” heeft een grote impact gehad op bestuurlijk- en beleidsvlak. Politici ontdekten Europa als een issue dat wél tot leven gebracht kon worden en waarmee je wél kon scoren. Er ontstond bij veel politici en ambtenaren een sterk gevoel van “alles moet anders”. En veel werd anders: Nederland is sinds 2005 veranderd in een kritische partner in Europa, heeft een korting op de afdrachten gekregen en Europees beleid wordt minder als buitenlands beleid en meer als binnenlands beleid gezien.

De conclusie lijkt simpel: het referendum heeft laten zien dat het de EU bij burgers gepolitiseerd was, en in reactie daarop politiseerde de EU ook in politieke en ambtelijke arena. Toch is die relatie minder rechttoe rechtaan dan zij lijkt. Er is namelijk iets interessants aan de hand met die post-2005 politisering. Uit onderzoek bleek dat het de meeste nee-stemmers in het referendum geen “nee” zeiden tegen Europa, maar hun onvrede uitten tegen het destijds zittende kabinet en over het tekort aan informatie over het Vedrag. De politisering van de EU onder burgers vond dan ook feitelijk niet plaats in 2005-2006, maar pas vanaf 2009-2010, zo blijkt uit cijfers van TNS-NIPO.

Er zit dus een duidelijk verschil in timing tussen enerzijds de politisering onder politici en ambtenaren (2005-2007), en anderzijds de politisering van burgers (2009-2012). Politici en ambtenaren zagen het “nee” als een aanval op Europa en handelden daarnaar, terwijl de werkelijke electorale politisering pas een paar jaar later volgde, toen de economische crisis een duidelijke EU dimensie kreeg. In die zin zegt het verhaal van de politisering van de EU in Nederland ons dus misschien wel meer over de kloof tussen de burger en de nationale politiek dan over de kloof tussen de burger en Europa.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s